Wydobycie metanu z pokładów węgla (CBM) z powierzchni: kiedy warto wiercić przed rozpoczęciem eksploatacji?

Czy odwierty powierzchniowe do pokładów węgla powinny powstać jeszcze przed rozpoczęciem wybierania ściany? Tak, ale tylko wtedy, gdy pozwalają odpowiednio wcześnie obniżyć ciśnienie i zawartość metanu w rejonie planowanej eksploatacji. Sama gazonośność pokładu nie przesądza o powodzeniu projektu. Równie istotne są przepuszczalność, ciągłość warstwy, czas do wejścia frontu, możliwość odprowadzenia gazu oraz bezpieczeństwo prowadzenia wierceń.

Czy warto wiercić przed rozpoczęciem eksploatacji? Odpowiedź zależy od kilku warunków

Co oznacza powierzchniowe odmetanowanie pokładu

Powierzchniowe odmetanowanie, określane także jako pre-drainage, polega na wykonaniu odwiertów z powierzchni do pokładu węgla lub do strefy obejmującej kilka pokładów. Otwór może być pionowy, kierunkowy albo wieloodnogowy. Po jego uzbrojeniu i odpowiednim przygotowaniu złoża metan jest odprowadzany na powierzchnię przed rozpoczęciem robót górniczych.

To rozwiązanie różni się od odmetanowania prowadzonego z wyrobisk podziemnych. W drugim przypadku otwory powstają z chodników, przecinek lub innych wyrobisk i są wykonywane zwykle bliżej aktywnego frontu. Odwiert powierzchniowy może rozpocząć pracę wcześniej, zanim załoga znajdzie się w danym rejonie, ale wymaga dobrego rozpoznania geologicznego oraz odpowiedniego miejsca na powierzchni.

Podstawowym celem jest zmniejszenie zagrożenia gazowego przed wejściem frontu eksploatacyjnego w dany obszar. W praktyce chodzi o ograniczenie ilości metanu uwalnianego podczas naruszania pokładu, zmniejszenie ciśnienia gazu i stworzenie większego marginesu bezpieczeństwa dla wentylacji oraz systemów monitoringu.

Odzysk metanu jako paliwa lub surowca może być dodatkową korzyścią, lecz nie powinien przesłaniać celu bezpieczeństwa. Wydajność odwiertu może spadać, zmieniać się wraz z odwodnieniem pokładu albo gwałtownie pogorszyć po napotkaniu uskoku. Projekt, który jest uzasadniony tylko przy założeniu stałego dopływu gazu, wymaga szczególnie ostrożnej oceny.

Szybki test sensowności projektu

Pierwsze pytanie nie powinno brzmieć: „ile metanu znajduje się w pokładzie?”, lecz: „czy metan może w wymaganym czasie dopłynąć do odwiertu i zostać bezpiecznie odprowadzony?”. Węgiel może zawierać dużo gazu, a mimo to dawać słaby przepływ, jeżeli ma niską przepuszczalność, jest silnie zaciśnięty lub został przecięty przez strefy deformacji.

Powierzchniowe CBM ma większe uzasadnienie, gdy spełnione są jednocześnie następujące warunki:

• rejon planowanej eksploatacji jest dobrze rozpoznany geologicznie;
• pokład ma wystarczającą ciągłość i przewidywalną geometrię;
• zagrożenie metanowe jest istotne z punktu widzenia przyszłych robót;
• do rozpoczęcia wybierania pozostał czas na wiercenie, uzbrojenie, odwodnienie i stabilizację przepływu;
• istnieje techniczna możliwość odbioru, oczyszczenia, pomiaru i zagospodarowania gazu;
• odwierty nie kolidują z infrastrukturą, ochroną terenu ani planem ruchu zakładu.

Wysoki wynik pomiaru zawartości metanu nie wystarcza. Potrzebne są informacje o ciśnieniu złożowym, sposobie występowania gazu, przepuszczalności i reakcji pokładu na obniżenie ciśnienia. Jeżeli geologia jest niepewna, lepszy bywa ograniczony program rozpoznawczy niż od razu pełna sieć odwiertów produkcyjnych.

Najważniejsza zasada decyzyjna

Wiercenie przed eksploatacją ma sens wtedy, gdy dane geologiczne, gazowe, techniczne i ekonomiczne wskazują, że odwierty zdążą skutecznie obniżyć zagrożenie przed wejściem frontu. Nie wystarczy zaplanować lokalizacji otworów. Trzeba jeszcze potwierdzić, że ich wykonanie, rozwiercenie, odwodnienie i uruchomienie zmieszczą się w realnym harmonogramie kopalni.

Odwiert powierzchniowy nie jest zamiennikiem wentylacji, nadzoru gazowego ani procedur reagowania na nagły wzrost stężeń. Może ograniczyć dopływ metanu do wyrobisk, ale nie eliminuje wszystkich źródeł gazu. W czasie eksploatacji nadal mogą ujawniać się metan z pokładów sąsiednich, pustek, szczelin, stref uskokowych lub wcześniej nieprzewidzianych partii złoża.

Decyzję trzeba podejmować dla konkretnego pola, pokładu i harmonogramu. Średnie dane dla całej kopalni mogą być przydatne na etapie strategicznym, lecz nie odpowiadają na pytanie, czy dany odwiert obniży zagrożenie w konkretnym rejonie ściany.

Krok 1. Zdefiniuj cel, obszar i termin działania

Ustalenie celu operacyjnego

Najpierw trzeba rozdzielić trzy cele, które często są łączone w jednym projekcie:

1. wcześniejsze obniżenie zagrożenia metanowego;
2. odzysk gazu jako surowca lub paliwa;
3. ograniczenie emisji metanu do atmosfery.

Każdy z tych celów wymaga innych kryteriów oceny. Dla bezpieczeństwa podstawowym miernikiem może być zmniejszenie dopływu metanu do wyrobisk, obniżenie ciśnienia w pokładzie lub uzyskanie określonego stopnia przygotowania rejonu do eksploatacji. Dla odzysku gazu istotne będą stabilność przepływu, jego skład i możliwość wykorzystania. Dla ograniczania emisji trzeba analizować cały łańcuch: od odwiertu, przez separację wody i gazu, po spalanie, wykorzystanie albo kontrolowane odprowadzenie.

Nie należy zakładać, że odwiert zapewni jednocześnie wysoką produkcję gazu i pełne odmetanowanie rejonu. W początkowej fazie przepływ może być ograniczony przez wodę, a później spadać wraz z obniżeniem ciśnienia. Z punktu widzenia kopalni najważniejsze może być samo wcześniejsze usunięcie części metanu, nawet jeśli produkcja handlowa okaże się krótkotrwała.

Powiązanie odwiertów z planem kopalni

Lokalizację odwiertów trzeba nanieść na wspólny model obejmujący pokłady, uskoki, wyrobiska, szyby, drogi transportowe, linie energetyczne, cieki wodne, zabudowę i obszary chronione. Sam plan powierzchniowy jest niewystarczający, ponieważ odwiert może przecinać kilka warstw, zbliżać się do wyrobiska albo trafić w strefę o zupełnie innych warunkach geomechanicznych.

W harmonogramie trzeba uwzględnić nie tylko czas wiercenia. Do uruchomienia odwiertu mogą być potrzebne:

• próby szczelności i integralności otworu;
• profilowanie oraz potwierdzenie trafienia w cel;
• perforacja, szczelinowanie lub inna forma udostępnienia pokładu, jeżeli jest stosowana;
• odwodnienie i obniżenie ciśnienia;
• stabilizacja przepływu;
• podłączenie do instalacji zbiorczej;
• okres obserwacji przed wejściem frontu eksploatacyjnego.

Jeżeli ściana ma rozpocząć pracę w krótkim terminie, nawet bardzo dobry projekt geologiczny może nie przynieść efektu. Odwiert uruchomiony zbyt późno może zacząć obniżać ciśnienie dopiero wtedy, gdy front znajduje się już w pobliżu, a jego praca będzie zakłócana przez deformacje górotworu.

Podział pola na obszary decyzyjne

Duże pole powinno zostać podzielone na strefy o wysokim, średnim i niskim priorytecie. Priorytet może wynikać z przewidywanej gazonośności, planowanej kolejności eksploatacji, jakości danych i możliwości technicznego wykonania odwiertu.

Strefy przy uskokach, obiektach chronionych, gęstej zabudowie lub istniejącej infrastrukturze mogą wymagać osobnej decyzji. Nie powinno się zagęszczać siatki odwiertów tylko dlatego, że jeden otwór nie dał oczekiwanej wydajności. Najpierw trzeba ustalić, czy problem wynika z lokalizacji, konstrukcji odwiertu, niskiej przepuszczalności czy błędnego modelu złoża.

Krok 2. Sprawdź, czy górotwór pozwoli na skuteczny dopływ metanu

Rozpoznanie geologiczne i złożowe

Przed wyborem metody wiercenia trzeba zebrać dane o miąższości, głębokości, nachyleniu i ciągłości pokładu. Znaczenie ma także relacja do pokładów sąsiednich, ponieważ podczas eksploatacji mogą one uczestniczyć w uwalnianiu gazu i wpływać na wielkość dopływu do wyrobisk.

Analizie podlegają uskoki, strefy zgniecione, spękania, przerosty, zmiany facjalne oraz miejsca, w których pokład może zanikać. Uskok nie zawsze oznacza, że odwiert jest niemożliwy. Może jednak zmienić zasięg drenażu, utrudnić prowadzenie otworu lub odciąć hydraulicznie część zasobów.

Przydatne są dane z wcześniejszych otworów, rdzeni, profilowań geofizycznych, badań gazonośności oraz obserwacji z robót górniczych. Każde źródło ma ograniczenia. Wynik z pojedynczej próbki nie powinien być traktowany jako reprezentatywny dla całego pola, zwłaszcza gdy pokład jest niejednorodny.

Gazonośność, ciśnienie i sorpcja

Metan w węglu występuje głównie w stanie zaadsorbowanym na powierzchni wewnętrznej substancji węglowej, a część gazu znajduje się w szczelinach i porach. Obniżenie ciśnienia powoduje desorpcję, lecz tempo uwalniania metanu zależy od właściwości węgla i drożności dróg przepływu.

Do oceny potrzebne są co najmniej informacje o:

• zawartości gazu i jej zmienności w obrębie pola;
• ciśnieniu złożowym;
• składzie gazu, w tym udziale metanu oraz innych składników;
• przepuszczalności i anizotropii przepływu;
• wilgotności oraz warunkach wodnych;
• stopniu spękania i podatności pokładu na stymulację.

Wysokie ciśnienie złożowe może zwiększać potencjał odmetanowania, ale nie gwarantuje wysokiego przepływu. Jeżeli przepuszczalność jest bardzo mała, gaz może uwalniać się powoli. Z kolei silnie spękany rejon może dawać dobry początkowy dopływ, lecz być bardziej podatny na niekontrolowane zmiany przepływu, dopływ wody lub utratę szczelności.

Wpływ uskoków i pokładów sąsiednich

Uskoki wpływają na projekt w dwóch kierunkach. Mogą ograniczyć zasięg oddziaływania odwiertu, ale mogą też stać się drogą migracji gazu lub wody. Szczególnie niebezpieczne jest założenie, że cały rejon po jednej stronie uskoku zachowa takie same parametry jak rejon rozpoznany po stronie przeciwnej.

Jeśli chcesz pogłębić ten wątek, sprawdź też: Przegląd instalacji gazowej – jak często i kto to robi?.

Jak interpretować strefy uskokowe

Przed zatwierdzeniem lokalizacji odwiertu należy określić, czy uskok ma być traktowany jako granica obszaru drenażu, potencjalna droga przepływu czy strefa wymagająca wyłączenia z bezpośredniego oddziaływania. Pomocne są porównania ciśnienia, gazonośności i przepuszczalności po obu stronach struktury, a także dane z istniejących wyrobisk.

Jeżeli informacje są niejednoznaczne, odwiert pilotażowy powinien zostać zaprojektowany tak, aby umożliwić ocenę kilku wariantów: dopływu z pokładu docelowego, komunikacji z pokładami sąsiednimi oraz ewentualnego dopływu wody. Nie należy rozpoczynać intensywnego odmetanowania bez ustalenia, czy w pobliżu nie występują stare wyrobiska, zroby lub strefy o podwyższonym ciśnieniu wody.

Wstępna kwalifikacja geologiczna

Przed przejściem do projektu technicznego warto nadać każdemu rejonowi ocenę kwalifikacyjną. Minimalny zestaw pytań kontrolnych obejmuje:

• czy cel odwiertu został jednoznacznie zidentyfikowany w modelu przestrzennym;
• czy znana jest rzeczywista głębokość i miąższość pokładu;
• czy dane o gazonośności pochodzą z więcej niż jednego źródła;
• czy oszacowano przepuszczalność oraz jej kierunkowość;
• czy rozpoznano uskoki, strefy zgniecione i możliwe drogi migracji wody;
• czy określono wpływ pokładów sąsiednich na przyszły dopływ metanu;
• czy niepewność modelu została uwzględniona w harmonogramie i budżecie.

Brak odpowiedzi na kilka z tych pytań nie musi automatycznie wykluczać wiercenia. Powinien jednak zmienić jego charakter: zamiast odwiertu zakładanego jako produkcyjny należy rozważyć otwór rozpoznawczo-testowy, który dostarczy danych do dalszego projektowania.

Krok 3. Dobierz typ odwiertu i metodę udostępnienia pokładu

Wybór geometrii odwiertu

Odwiert pionowy jest rozwiązaniem prostszym organizacyjnie i może być wystarczający przy dobrym rozpoznaniu pokładu oraz odpowiedniej przepuszczalności. Jego zasięg oddziaływania bywa jednak ograniczony, szczególnie gdy pokład jest cienki, nieciągły lub silnie anizotropowy.

Odwiert kierunkowy albo poziomy zwiększa długość kontaktu z pokładem i może poprawić efektywność drenażu. Wymaga jednak dokładniejszego modelu geologicznego, kontroli trajektorii, odpowiedniego uzbrojenia oraz większej tolerancji na błędy planowania. Dłuższy otwór nie będzie skuteczniejszy, jeżeli jego odcinek produktywny znajdzie się poza właściwą warstwą albo w strefie o bardzo niskiej przepuszczalności.

W praktyce wybór powinien uwzględniać nie tylko spodziewany przepływ, lecz także:

• dokładność określenia położenia pokładu;
• głębokość i nachylenie warstw;
• możliwość kontroli trajektorii podczas wiercenia;
• warunki geomechaniczne i ryzyko utraty stabilności otworu;
• odległość od wyrobisk i obiektów powierzchniowych;
• dostępność urządzeń wiertniczych oraz serwisu;
• możliwość późniejszego podłączenia i monitorowania odwiertu.

Udostępnienie i stymulacja

Po dowierceniu do celu trzeba zapewnić kontakt odwiertu z przestrzenią porową pokładu. W zależności od warunków może to obejmować perforację, oczyszczenie otworu, zabiegi poprawiające przepływ albo kontrolowane szczelinowanie. Każda metoda powinna być oceniana pod kątem wpływu na szczelność, stateczność górotworu, dopływ wody i możliwość komunikacji z niepożądanymi strefami.

Nie należy automatycznie stosować intensywnej stymulacji, gdy przyczyną niskiego przepływu może być błędne trafienie w pokład, zatkanie strefy przyodwiertowej albo niewłaściwe odwodnienie. Najpierw trzeba rozdzielić problem geologiczny od problemu wykonawczego.

Test pilotażowy przed budową pełnej sieci

W rejonie o niepewnych parametrach warto wykonać jeden lub kilka odwiertów pilotażowych. Program testowy powinien obejmować pomiar ciśnienia, dopływu gazu i wody, składu gazu oraz zmian tych parametrów w czasie. Istotna jest także obserwacja, czy obniżenie ciśnienia w jednym otworze wpływa na sąsiednie punkty pomiarowe.

Test pilotażowy powinien mieć z góry określone kryteria przejścia do kolejnego etapu. Przykładowo mogą one obejmować osiągnięcie minimalnego stabilnego przepływu, wykazanie zasięgu oddziaływania lub uzyskanie wymaganego spadku ciśnienia w obszarze planowanej ściany. Bez takich kryteriów test łatwo przekształca się w długotrwałą obserwację bez decyzji.

Krok 4. Zaplanuj odwodnienie, odbiór i pomiar gazu

Faza odwodnienia

W wielu projektach CBM początkowy przepływ jest zdominowany przez wodę. Jej usuwanie obniża ciśnienie i ułatwia desorpcję metanu, ale wymaga stabilnej pracy pomp, zbiorników, rurociągów i urządzeń zabezpieczających. Wydajność odwiertu należy więc analizować jako funkcję czasu, a nie na podstawie pojedynczego pomiaru.

Przed rozpoczęciem pompowania trzeba określić:

• przewidywaną ilość i zmienność dopływu wody;
• miejsce jej gromadzenia i sposób odprowadzania;
• parametry jakościowe wody oraz wymagania dotyczące oczyszczania;
• zabezpieczenie pomp przed suchobiegiem, zapiaszczeniem i korozją;
• wpływ obniżenia ciśnienia na sąsiednie warstwy i wyrobiska;
• procedurę postępowania przy nagłym wzroście dopływu.

Zbyt szybkie pompowanie może pogorszyć stabilność otworu, uruchomić dopływ z niepożądanej warstwy albo spowodować wynoszenie cząstek do instalacji. Tempo obniżania ciśnienia powinno wynikać z parametrów otworu i być korygowane na podstawie obserwacji.

Instalacja gazowa i kontrola jakości

Odwiert musi mieć zaprojektowaną ścieżkę przepływu od głowicy do punktu odbioru. W skład układu mogą wchodzić separatory wody, reduktory ciśnienia, urządzenia pomiarowe, osuszanie, filtracja i zabezpieczenia przeciwwybuchowe. Każdy element wpływa na rzeczywistą dostępność gazu do wykorzystania.

Pomiar powinien obejmować co najmniej przepływ, ciśnienie, temperaturę i skład gazu. Jeżeli gaz ma być spalany lub wykorzystany energetycznie, trzeba kontrolować także wartość opałową oraz udział składników mogących powodować korozję, niestabilne spalanie lub przekroczenie parametrów instalacji.

Nie wolno utożsamiać maksymalnego chwilowego przepływu z wydajnością projektową. Do oceny przydatności gazu potrzebna jest seria pomiarów obejmująca okres stabilizacji, zmiany ciśnienia i działanie układu przy różnych warunkach obciążenia.

Krok 5. Zweryfikuj bezpieczeństwo, formalności i kolizje terenowe

Integralność odwiertu

Przed uruchomieniem należy potwierdzić szczelność oraz integralność rur, cementacji, głowicy i połączeń z instalacją powierzchniową. Szczególnej uwagi wymagają odcinki przechodzące przez warstwy wodonośne, strefy uskokowe i poziomy o różnych ciśnieniach.

Kontrola powinna obejmować również możliwość przedostawania się gazu do nieprzeznaczonych stref. Nieszczelność może zmniejszyć efektywność drenażu, stworzyć zagrożenie na powierzchni albo doprowadzić do komunikacji z wyrobiskami i pustkami.

Kolizje i ograniczenia lokalizacyjne

Przed rozpoczęciem robót trzeba sprawdzić własność terenu, dostęp do działki, ograniczenia środowiskowe, przebieg sieci podziemnych i napowietrznych, strefy ochronne oraz możliwość prowadzenia ciężkiego transportu. Należy również ustalić, czy plac wiertniczy nie znajdzie się w obszarze zalewowym, osuwiskowym lub narażonym na deformacje.

W dokumentacji powinny znaleźć się procedury dotyczące:

• wykrycia gazu poza instalacją technologiczną;
• utraty kontroli nad ciśnieniem;
• awarii pompy lub separatora;
• pojawienia się wody o nieoczekiwanym składzie;
• uszkodzenia rurociągu;
• pożaru, wybuchu lub utraty zasilania;
• konieczności szybkiego odcięcia odwiertu.

Odwiert powinien być objęty tym samym systemem nadzoru, zgłaszania i reagowania, który obowiązuje dla pozostałej infrastruktury związanej z ruchem zakładu. Oddzielne traktowanie instalacji CBM zwiększa ryzyko pominięcia sygnałów ostrzegawczych.

Krok 6. Ustal, czy odwiert zdąży przed frontem eksploatacyjnym

Harmonogram krytyczny

Termin rozpoczęcia eksploatacji należy cofnąć o pełny czas potrzebny na przygotowanie odwiertu. Do harmonogramu trzeba wpisać osobno rozpoznanie, uzyskanie zgód, przygotowanie placu, wiercenie, uzbrojenie, testy, stymulację, odwodnienie, stabilizację przepływu i podłączenie do instalacji.

Przydatne jest wyznaczenie daty granicznej, po której rozpoczęcie wiercenia nie zapewni już wymaganego czasu oddziaływania przed wejściem ściany. Data ta powinna uwzględniać rezerwę na przestoje, trudności geologiczne, awarie oraz konieczność powtórzenia części badań.

Kryteria gotowości rejonu

Rejon można uznać za przygotowany do eksploatacji dopiero po sprawdzeniu, że:

• odwiert lub system odwiertów działa w sposób stabilny;
• potwierdzono kierunek i zasięg oddziaływania drenażu;
• przepływ metanu oraz wody jest mierzony w sposób ciągły lub według zatwierdzonego harmonogramu;
• instalacja odbiorcza ma wystarczającą przepustowość;
• znane są wartości bazowe dla ciśnienia, składu i wydajności;
• ustalono sposób reagowania na spadek skuteczności lub nagłą zmianę parametrów;
• wyniki zostały przekazane osobom odpowiedzialnym za planowanie i prowadzenie robót.

Jeżeli którykolwiek z tych warunków nie jest spełniony, decyzja o rozpoczęciu eksploatacji powinna zostać powiązana z dodatkowymi zabezpieczeniami i zwiększonym nadzorem. Nie należy uznawać samego faktu wykonania odwiertu za dowód skutecznego odmetanowania.

Checklista decyzji przed rozpoczęciem wiercenia

Przed zatwierdzeniem projektu kierownik zadania powinien móc zaznaczyć wszystkie poniższe punkty:

• Cel: określono, czy priorytetem jest bezpieczeństwo, odzysk gazu, ograniczenie emisji czy połączenie tych celów.
• Obszar: odwiert przypisano do konkretnego pokładu, rejonu i etapu eksploatacji.
• Dane: zebrano informacje o geometrii, gazonośności, ciśnieniu, przepuszczalności, wodzie i uskokach.
• Technologia: dobrano geometrię odwiertu i sposób udostępnienia pokładu do warunków geologicznych.
• Test: określono, czy konieczny jest odwiert pilotażowy i jakie wyniki umożliwią przejście do kolejnego etapu.
• Czas: harmonogram obejmuje odwodnienie, stabilizację oraz rezerwę przed wejściem frontu.
• Instalacja: zapewniono odbiór, separację wody, pomiar i bezpieczne zagospodarowanie gazu.
• Formalności: sprawdzono zgody, własność terenu, ochronę środowiska i wymagania ruchu zakładu.
• Bezpieczeństwo: opracowano procedury awaryjne i sposób integracji z systemem nadzoru kopalni.
• Decyzja: ustalono mierzalne kryteria kontynuacji, modyfikacji albo zatrzymania projektu.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy warto wiercić odwierty powierzchniowe przed rozpoczęciem eksploatacji?

Tak, jeśli odwierty zdążą odpowiednio wcześnie obniżyć ciśnienie i zawartość metanu w rejonie planowanej eksploatacji. Decyzja zależy także od przepuszczalności, ciągłości pokładu, harmonogramu oraz możliwości bezpiecznego odbioru gazu.

Czy sama wysoka gazonośność uzasadnia wykonanie odwiertu?

Nie. Wysoka zawartość metanu nie gwarantuje skutecznego przepływu. Trzeba uwzględnić między innymi ciśnienie złożowe, przepuszczalność, spękanie, warunki wodne i geometrię pokładu.

Czym różni się odmetanowanie powierzchniowe od podziemnego?

W odmetanowaniu powierzchniowym otwory wykonuje się z powierzchni przed rozpoczęciem robót w danym rejonie. Odmetanowanie podziemne prowadzi się z wyrobisk, zwykle bliżej aktywnego frontu eksploatacyjnego.

Jakie elementy trzeba uwzględnić w harmonogramie odwiertu?

Poza samym wierceniem należy zaplanować próby szczelności, potwierdzenie trafienia w cel, ewentualne udostępnienie pokładu, odwodnienie, obniżenie ciśnienia, stabilizację przepływu, podłączenie instalacji oraz okres obserwacji.

Czy odwiert powierzchniowy zastępuje wentylację i monitoring?

Nie. Może ograniczyć dopływ metanu do wyrobisk, ale nie eliminuje wszystkich źródeł gazu. Wentylacja, monitoring i procedury reagowania nadal są niezbędne podczas eksploatacji.