Badania biegłości pomagają laboratorium ocenić jakość uzyskiwanych wyników i rozpoznać obszary wymagające poprawy. Regularne rundy można uwzględnić w planie pracy, jednak czasem potrzeba dodatkowej oceny pojawia się między ich terminami. W takiej sytuacji rozwiązaniem mogą być badania w trybie przyspieszonym. Przed wyborem programu trzeba sprawdzić jego zakres, dostępność próbek oraz czas potrzebny na wykonanie analiz i uzyskanie raportu.
Czym są badania biegłości i jaki jest ich cel?
Badania biegłości, określane skrótem PT od angielskiego proficiency testing, służą ocenie rezultatów działania uczestnika według ustalonych kryteriów. Wyniki laboratorium porównuje się z wartościami przypisanymi materiałowi badawczemu lub z wynikami innych uczestników, zgodnie z zasadami danego programu.
Taka ocena dostarcza informacji przydatnych w monitorowaniu kompetencji laboratorium. Wynik zadowalający może potwierdzać prawidłowe wykonywanie określonych badań. Ocena niezadowalająca lub wątpliwa wskazuje natomiast na potrzebę analizy potencjalnych problemów. Znaczenie ma więc zarówno sam rezultat, jak i sposób wykorzystania go do doskonalenia pracy.
Na czym polega tryb przyspieszony?
Tryb przyspieszony pozwala uczestniczyć w badaniu poza harmonogramem regularnych rund. Przykładem jest program ERA QuiK Response (QR), dostępny w ofercie Tusnovics. Umożliwia on dopasowanie udziału do bieżącej potrzeby laboratorium, z uwzględnieniem dostępności odpowiedniego materiału.
Przyspieszenie organizacji udziału nie oznacza pominięcia analizy próbki. Laboratorium nadal musi wykonać badania i przekazać wyniki zgodnie z instrukcją programu. Termin realizacji należy zatem ustalić dla konkretnego zamówienia.
Kiedy laboratorium może potrzebować szybkiej oceny?
Dodatkowe badanie może być przydatne wtedy, gdy termin kolejnej regularnej rundy nie odpowiada potrzebom laboratorium. Wybór trybu przyspieszonego warto rozważyć między innymi w następujących sytuacjach:
- Po wdrożeniu działań korygujących – gdy potrzebna jest ocena ich skuteczności w określonym obszarze badań.
- Przy przygotowaniu do rozszerzenia zakresu akredytacji – gdy laboratorium gromadzi dowody dotyczące kompetencji w nowym obszarze.
- Podczas walidacji lub weryfikacji metody – jako jedno ze źródeł informacji o uzyskiwanych wynikach.
- W ramach monitorowania kompetencji personelu – gdy ocena ma dotyczyć określonego zadania lub procedury.
Zakres wniosków musi odpowiadać wybranemu programowi. Pojedynczy wynik PT nie zastępuje pełnej walidacji metody ani oceny całej działalności laboratorium. Możliwe zastosowania badań opisuje również Polskie Centrum Akredytacji w informacji o korzyściach z udziału w PT.
Jak dobrać program do wykonywanych analiz?
Dobór programu należy rozpocząć od rodzaju badanego materiału, czyli matrycy, oraz parametrów objętych oceną. Istotne mogą być także zakres stężeń, stosowana metoda i wymagania dotyczące przygotowania próbki. Sama zgodność nazwy oznaczanego składnika nie przesądza o przydatności programu.
Przed zamówieniem warto przygotować krótką listę informacji:
- Rodzaj materiału i listę oznaczanych parametrów.
- Stosowaną metodę oraz zakres wykonywanych oznaczeń.
- Cel udziału w badaniu.
- Datę, przed którą potrzebna jest ocena lub raport.
- Wymagania dotyczące zakresu akredytacji organizatora.
Programy QR oferowane przez Tusnovics dotyczą analiz fizycznych, fizykochemicznych i chemicznych, w obszarach obejmujących wodę, glebę, powietrze oraz radiochemię. Szczegóły oferty i możliwość zamówienia odpowiedniego wariantu przedstawia podstrona badania biegłości w trybie przyspieszonym ERA QuiK Response.
Szybka ocena wyników a termin całego zamówienia
Czas udostępnienia oceny po przekazaniu wyników trzeba odróżnić od czasu dostawy i wykonania analiz. ERA opisuje QuiK Response jako program zapewniający szybką ocenę po wprowadzeniu danych. Cała realizacja zależy jednak również od dostępności materiału, transportu oraz pracy laboratorium.
Jeżeli dokumentacja jest potrzebna przed konkretną datą, należy ustalić osobno przewidywaną dostawę próbek, czas analizy i termin otrzymania raportu. Pozwala to ocenić, czy tryb przyspieszony rzeczywiście odpowiada wymaganiom danego zadania.
Co wynik badania oznacza dla akredytacji?
ERA posiada akredytację jako organizator badań biegłości zgodnie z ISO/IEC 17043:2023. Przy wyborze programu należy sprawdzić aktualność dokumentacji i zakres obejmujący konkretne parametry oraz matrycę. Akredytacja organizatora PT i akredytacja uczestniczącego laboratorium dotyczą odmiennych ról.
Udział w odpowiednio dobranym badaniu może dostarczyć dowodów wykorzystywanych w procesie akredytacji, ale zadowalający wynik nie gwarantuje jej udzielenia ani rozszerzenia. Znaczenie mają także plan uczestnictwa, analiza uzyskanych rezultatów i ich wykorzystanie w działalności laboratorium. Zasady te opisuje polityka PCA DA-05 dotycząca uczestnictwa w PT i porównaniach międzylaboratoryjnych.
Jak wykorzystać otrzymaną ocenę?
Po zakończeniu badania należy przeanalizować ocenę w odniesieniu do celu udziału i zachować dokumentację. Wynik niezadowalający lub wątpliwy wymaga ustalenia potencjalnych przyczyn oraz odpowiednich działań. Kolejne badanie może pomóc ocenić ich skuteczność, lecz samo powtórzenie udziału nie wyjaśnia wcześniejszego problemu.
Tryb przyspieszony warto więc wybierać wtedy, gdy potrzebna jest dodatkowa ocena w określonym terminie, a dostępny program odpowiada zakresowi pracy laboratorium. Pierwszym krokiem jest przekazanie dostawcy informacji o matrycy, parametrach, metodzie i oczekiwanej dacie raportu.
